İşyeri Zeminleri İçin Yasal Yükümlülükler: Mevzuat Ne İstiyor?

Bir fabrikada ya da depoda zemin, çoğu zaman yalnızca “üzerinde yürünen yer” olarak görülür. Oysa iş sağlığı ve güvenliği mevzuatı açısından zemin, işverenin sorumluluğundaki bir işyeri unsurudur: kayıp düşmelere, araç-yaya çarpışmalarına, kimyasal dökülmelere ve hijyen sorunlarına doğrudan etki eder.

Bu yazıda Türkiye’de işyeri zeminlerini ilgilendiren temel mevzuatı, her birinin zeminden ne beklediğini ve bu beklentilerin sahada nasıl karşılandığını özetliyoruz. Amacımız, denetimden ya da bir kazadan önce zemininizi doğru gözle değerlendirebilmeniz.

Zemini ilgilendiren temel mevzuat

Zeminle ilgili hükümler tek bir yönetmelikte değil, birbirini tamamlayan birkaç düzenlemede yer alır. Aşağıdaki tablo, en sık karşılaşılanları ve zeminle ilişkisini gösteriyor.

Mevzuat	Zeminle ilgili beklenti
6331 sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu	İşverenin riskleri değerlendirmesi ve önlem alması; zemin kaynaklı riskler de buna dahildir.
İşyeri Bina ve Eklentilerinde Alınacak Sağlık ve Güvenlik Önlemlerine İlişkin Yönetmelik	Zeminlerin güvenli, sabit ve kaygan olmayan şekilde olması; trafik yollarının düzenlenmesi; bakım ve kayıt.
Sağlık ve Güvenlik İşaretleri Yönetmeliği	Tehlikeli bölgelerin ve trafik yollarının işaretlenmesi; renklerin anlamı.
Gıda Hijyeni Yönetmeliği	Gıda işletmelerinde zeminlerin geçirimsiz, emici olmayan, kolay temizlenen ve gerekli yerlerde drenajlı olması.
Kimyasal Maddelerle Çalışmalarda Sağlık ve Güvenlik Önlemleri Hakkında Yönetmelik	Kimyasal maruziyetin ve dökülme risklerinin kontrol edilmesi.
Çalışanların Patlayıcı Ortamların Tehlikelerinden Korunması Hakkında Yönetmelik	Tutuşturucu kaynakların, bu arada statik elektriğin kontrolü.

İşyeri Bina ve Eklentileri Yönetmeliği ne istiyor?

17 Temmuz 2013 tarihli Resmî Gazete’de yayımlanan bu yönetmelik, işyeri bina ve eklentilerinde bulunması gereken asgari sağlık ve güvenlik şartlarını belirler. Yönetmeliğin 5. maddesine göre işveren, Ek-1’deki şartları yerine getirmek, bina ve eklentilerin düzenli teknik bakımını yapmak ve çalışanların sağlığını olumsuz etkileyebilecek aksaklıkları en kısa sürede gidererek gerekli kayıtları tutmakla yükümlüdür.

Ek-1’deki şartlar zemin açısından özetle şunu söyler: zeminlerde tehlikeli çıkıntı, delik veya eğim olmamalı; zemin sabit, dengeli ve kaygan olmamalı; araç ve yaya trafiği güvenli şekilde düzenlenmelidir. Bu ifadeler genel görünse de sahadaki karşılıkları oldukça somuttur:

• Kaygan olmama: ıslak, yağlı veya tozlu alanlarda kullanım koşuluna uygun kaymazlık sınıfı. Ayrıntılar için kaymaz epoksi zemin sayfamıza bakabilirsiniz.
• Tehlikeli çıkıntı ve delik olmaması: kırık derzler, kalkmış kaplama kenarları, çukurlar ve seviye farkları zamanında onarılmalıdır.
• Sabit ve dengeli zemin: tozuyan, dağılan veya kabaran yüzeyler hem düşme hem de araç kazası riski oluşturur.
• Trafik düzeni: forklift ve yaya yollarının ayrılması ve işaretlenmesi.
• Bakım ve kayıt: zemindeki aksaklıkların giderildiğinin belgelenmesi.

Risk değerlendirmesi: zemin de bir tehlike kaynağıdır

6331 sayılı Kanun, işverene işyerindeki riskleri değerlendirme ve bunlara karşı önlem alma yükümlülüğü verir. Kayma ve düşme, forklift-yaya çarpışması, kimyasal dökülme ve statik elektrik gibi zemin kaynaklı tehlikeler de risk değerlendirmesinin konusudur.

Pratikte bu, zemin seçiminin bir “dekorasyon” kararı değil, risk değerlendirmesinin bir çıktısı olması demektir. Örneğin risk değerlendirmesinde ıslak üretim alanında kayma riski yüksek bulunduysa, önlem olarak bu alanın zemininin uygun kaymazlık sınıfında yapılması ve bunun belgelenmesi beklenir.

Trafik yolları ve zemin işaretleri

Araç ve yayaların aynı alanı paylaştığı işyerlerinde, trafik yollarının ayrılması ve zeminde işaretlenmesi en etkili önlemlerden biridir. Sağlık ve Güvenlik İşaretleri Yönetmeliği renklerin anlamını belirler: kırmızı yasak, tehlike ve yangınla mücadele ekipmanını; sarı uyarıyı; yeşil acil durum ve ilk yardımı anlatır. Çarpma ve düşme tehlikesi olan yerler dönüşümlü şeritlerle işaretlenir.

Çizgilerin rengi, genişliği ve yerleşimi tesisin risk değerlendirmesiyle birlikte planlanmalıdır. Konuyu zemin yol çizgisi ve İSG işaretleme sayfamızda renk planıyla birlikte anlattık.

Sektöre özel ek yükümlülükler

Gıda işletmeleri

Gıda Hijyeni Yönetmeliği, gıdaların işlendiği alanlarda zeminlerin iyi durumda tutulmasını, kolay temizlenip gerektiğinde dezenfekte edilebilmesini ister. Bunun için zeminlerin su geçirmeyen, emici olmayan, yıkanabilir ve toksik olmayan malzemeden yapılması, gerekli yerlerde yeterli yüzey drenajı sağlanması beklenir. Ayrıntılar için gıda tesisi zemin kaplama sayfamıza bakabilirsiniz.

Kimya ve depolama alanları

Kimyasal maddelerle çalışılan alanlarda zeminin, kullanılan kimyasallara dayanıklı olması ve olası dökülmeleri kontrol altında tutması gerekir. Tank ve IBC alanlarında sekonder muhafaza havuzu bu kontrolün fiziksel parçasıdır. Konuyu kimyasal dayanımlı zemin kaplama sayfasında tank havuzu hesabıyla birlikte ele aldık.

Patlayıcı ortamlar

Solvent buharı, boya veya yanıcı toz bulunan alanlarda statik elektrik bir tutuşturma kaynağıdır. Bu alanlarda zeminin antistatik olup olmayacağı, tesisin patlamadan korunma dokümanındaki değerlendirmeye göre belirlenir. Bkz. antistatik ESD epoksi zemin.

Zemininizi kendi gözünüzle kontrol edin

Denetimden önce zemininizi aşağıdaki sorularla gözden geçirebilirsiniz. “Hayır” cevabı verdiğiniz her madde, risk değerlendirmenizde ele alınması gereken bir konudur.

• Islak, yağlı veya tozlu alanlarda zemin kaymıyor mu?
• Kırık derz, çukur, kalkmış kaplama kenarı veya seviye farkı var mı?
• Forklift ve yaya yolları zeminde ayrılmış ve işaretli mi?
• Yangın ekipmanı ve acil çıkış önleri işaretli ve boş mu?
• Kimyasal kullanılan alanlarda zemin hasarsız ve dökülme kontrol altında mı?
• Gıda alanlarında su biriken nokta ve kir tutan köşe var mı?
• Zemindeki onarımlar ve bakım kayıt altına alınıyor mu?

Sık karşılaştığımız yanlış anlamalar

• “Zemin boyalıysa yeterli.” İnce bir boya tozumayı keser ama ıslak alanda kaygan olabilir ve forklift trafiğinde kısa sürede aşınır. Mevzuatın beklediği, kullanım koşuluna uygun ve güvenli bir zemindir.
• “Kaymazlık sadece dış alanlar için.” Kayma riskinin çoğu iç mekânda, yıkanan, yağ sıçrayan veya rampa olan alanlarda oluşur.
• “Çizgiler estetik bir tercih.” Araç ve yaya yollarının ayrılması, trafik riskine karşı alınan bir önlemdir ve risk değerlendirmesiyle ilişkilidir.
• “Bir kez yapıldı, bitti.” Yönetmelik düzenli bakım ve aksaklıkların giderilmesini ister; aşınan çizgiler ve kırılan derzler zamanında yenilenmelidir.

Sorumluluk kimde?

Mevzuat açısından işyeri zemininin güvenli olmasından işveren sorumludur. Uygulayıcı firmanın rolü, işverene doğru sistemi önermek, işi doğru yapmak ve bunu belgelemektir: kullanılan ürünlerin teknik föyleri, kaymazlık sınıfı belgesi, gerekirse antistatik ölçüm raporu ve uygulama kayıtları. Bu belgeler, denetimde ve risk değerlendirmesinin güncellenmesinde işverenin elini güçlendirir.

Biz her işin sonunda bu belgeleri bir uyum dosyası olarak teslim ediyoruz. Uygulama sırasındaki önlemlerimizi ve teslim dosyasının içeriğini iş güvenliği sayfamızda bulabilirsiniz.

Bu yazı genel bilgilendirme amaçlıdır ve hukuki danışmanlık yerine geçmez. Mevzuatın güncel metni için Resmî Gazete’yi, tesisinize özgü değerlendirme için iş güvenliği uzmanınızı esas alın.