Bu yazıda
Solvent buharı, yanıcı gaz veya yanıcı toz bulunan bir ortamda, insan vücudunda biriken statik elektriğin oluşturduğu küçük bir kıvılcım bile tutuşmaya yol açabilir. Bu yüzden patlayıcı ortamlarda zemin, yalnızca dayanıklı ve temiz değil, aynı zamanda statik yükü güvenle toprağa iletebilen bir yüzey olmalıdır.
Bu yazıda patlayıcı ortam bölgelerini, statik elektriğin bu bölgelerdeki rolünü, zeminden beklenenleri ve böyle bir alanda zemin uygulamasının nasıl planlandığını anlatıyoruz.
Patlayıcı ortam bölgeleri
Çalışanların Patlayıcı Ortamların Tehlikelerinden Korunması Hakkında Yönetmelik, patlayıcı ortam oluşabilecek alanların sınıflandırılmasını ve işverenin bir patlamadan korunma dokümanı hazırlamasını ister. Bölgeler, patlayıcı ortamın ne sıklıkta ve ne süreyle oluştuğuna göre ayrılır:
| Ortam | Sürekli veya uzun süreli | Normal çalışmada ara sıra | Nadiren ve kısa süreli |
|---|---|---|---|
| Gaz, buhar, sis | Bölge 0 | Bölge 1 | Bölge 2 |
| Yanıcı toz | Bölge 20 | Bölge 21 | Bölge 22 |
Bölge sınıflandırması ve bu bölgelerde alınacak önlemler, tesisin patlamadan korunma dokümanında yer alır. Zeminle ilgili kararlar da bu dokümana dayanmalıdır.
Statik elektrik ve zeminin rolü
Yürüyen bir insan, ayakkabısı ile zemin arasındaki sürtünmeyle statik yük biriktirir. Ayakkabı veya zemin yalıtkansa bu yük boşalamaz ve kişi metal bir yüzeye dokunduğunda kıvılcım olarak boşalır. Patlayıcı ortamda bu kıvılcım, tutuşma kaynağı olabilir.
Bunu önlemenin yolu, kişiyi sürekli topraklı tutmaktır: iletken veya antistatik ayakkabı ile birlikte, statik yükü toprağa iletebilen bir zemin. Aynı ilke, zemin üzerinde hareket eden tekerlekli araçlar ve taşınabilir kaplar için de geçerlidir.
Zeminden ne beklenir?
Yeterince düşük direnç
Elektrostatik tehlikelere ilişkin uluslararası kılavuzlar, patlayıcı ortamlarda kişilerin topraklanması için zeminin toprağa direncinin genellikle 10⁸ ohm’un altında olmasını önerir. Patlayıcı madde üretimi gibi bazı süreçlerde daha düşük değerler istenebilir. Hedef değer, tesisin patlamadan korunma dokümanında veya ilgili şartnamede belirtilmelidir.
Kesintisiz topraklama
Antistatik zemin, bakır şerit ağı ve topraklama noktaları üzerinden tesisin topraklama sistemine bağlanır. Bağlantıların kaplamadan önce ölçülmesi ve teslimde zemin direncinin raporlanması gerekir. Ölçümün nasıl yapıldığını ESD zeminde direnç değerleri ve ölçüm yazımızda anlattık.
Kimyasal dayanım
Patlayıcı ortamların çoğunda solvent, boya veya başka kimyasallar da vardır. Zemin bu kimyasallara dayanmalı; yumuşayan, kabaran veya çözünen bir kaplama hem iletkenliğini kaybeder hem de temizlenemez hale gelir. Bkz. kimyasal dayanımlı zemin kaplama.
Mekanik kıvılcım riski
Düşen bir aletin veya metal bir parçanın sert agregaya çarpması da kıvılcım oluşturabilir. Bu riskin yüksek olduğu alanlarda, yüzeyde metalik agrega bulunmayan ve kıvılcım riskini azaltan sistemler tercih edilir.
Hangi tesislerde karşımıza çıkar?
- Boya, vernik ve mürekkep üretim ve kullanım alanları
- Solvent depoları ve dolum alanları
- Kimya ve ilaç tesislerinde solventli prosesler
- Akü şarj odaları (hidrojen birikimi)
- Un, şeker ve toz ürün işleyen gıda tesisleri (yanıcı toz)
- Matbaa ve kaplama tesisleri
Patlayıcı ortamda zemin uygulaması nasıl planlanır?
Bu alanlarda zemin uygulamasının kendisi de risklidir: yüzey hazırlığı toz ve kıvılcım üretir, bazı ürünler solvent içerir. Bu yüzden iş, tesisin iş güvenliği birimiyle birlikte ayrıntılı olarak planlanır:
- Çalışma başlamadan önce alan patlayıcı maddelerden arındırılır ve gerekiyorsa gaz ölçümü yapılır.
- Sıcak iş ve patlayıcı ortam izinleri alınır.
- Yüzey hazırlığında kıvılcım riskine karşı uygun ekipman ve yöntem seçilir; toz emiş kullanılır.
- Solventsiz malzeme ve cebri havalandırma tercih edilir.
- Kullanılan elektrikli ekipmanın bölgeye uygunluğu kontrol edilir.
- Alan, kür tamamlanıp ölçüm yapılmadan proseslere açılmaz.
Kontrol listesi
- Patlamadan korunma dokümanında zemin için hedef direnç belirtilmiş mi?
- Zemin topraklama sistemine bağlı mı, bağlantılar ölçülmüş mü?
- Zemin üzerinde yalıtkan çizgi boyası, cila veya paspas var mı?
- Çalışanlar iletken veya antistatik ayakkabı kullanıyor mu?
- Zemin, ortamdaki kimyasallara dayanıklı mı?
- Zemin direnci periyodik olarak ölçülüyor mu?
Antistatik zeminin katman yapısını ve direnç aralıklarını antistatik ESD epoksi zemin sayfamızda bulabilirsiniz.
Zemini patlamadan korunma dokümanınıza göre planlayalım
Hedef direnci dokümanınızdan alıyor, iş izni ve gaz ölçümüyle güvenli uygulama yapıyor, teslimde ölçüm raporu veriyoruz.
Bu yazı genel bilgilendirme amaçlıdır. Patlayıcı ortamlarda alınacak önlemler tesisin patlamadan korunma dokümanına göre belirlenir; iş güvenliği uzmanınız ve ilgili mühendislerle birlikte değerlendirin.
